De phoenix komt vooral in het Oosten voor, in China wordt hij feng-huang genoemd en in de perzische wereld simurg. Adelaar en phoenix worden vaak met elkaar gelijkgesteld dan wel met elkaar verward. Zo meende men in de arabische wereld, hierbij teruggrijpende op de griekse traditie dat „Als de adelaar oud en zwak wordt en blind, vliegt hij zo hoog naar de zon dat zijn vleugels verbranden; dan valt hij naar beneden, dompelt zich onder in een bittere waterbron en komt daar volkomen verjongd en vernieuwd weer uit”. Ook meende men wel dat de oude adelaar door zijn jongen naar een bron in Indië werd gebracht en ondergedompeld. Daarna werd hij in de zon gedroogd tot zijn veren afvielen. Met het groeien van nieuwe keerde ook het licht in zijn ogen weer terug.
Het lijkt er hier op dat de schrijver een soort universele hemelse vogel heeft willen beschrijven die echter in het westen alle kenmerken had van een adelaar, en in het oosten, in het bijzonder in China al een oeroud hemels symbool was. Daarnaast komt in de perzische cultuur de Simurg voor, een vogel die zeer grote overeenkomst vertoont met de chinese phoenix. De Simurg is de koning van alle vogels. I.h.b. wordt hij geassocieerd met de Perzische held Rustam.
 
De Phoenix in China
De oudste afbeeldingen van phoenix-achtige vogels komen voor op bronzen ketels uit de Zhou-dynastie uit de 6e – 5e eeuw v C. Verder zijn er afbeeldingen van phoenixen bekend uit de tijd van de Tang-dynastie (618-907). #[2])
Mogelijk in de tijd van de Han-dynastie (207v.C.-220 n.C.) werd de symboliek van de phoenix vastgelegd:
De phoenix heet in het chinees Feng-huang, Fung of Fum; de Vermiljoenen Vogel of de vlam. Hij is één van de vier heilige dieren en zoals de q’lin en de draak zowel yin als yang. De mannelijke phoenix is yang, staat in verband met de zon en is de vuurvogel; de vrouwelijke is yin en staat in verband met de maan. Afgebeeld samen met de draak wordt de phoenix geheel vrouwelijk en symboliseert de keizerin, schoonheid, fijngevoeligheid en vrede. Evenals de draak en de q’lin heeft de phoenix verschillende aspecten die met elkaar de hele kosmos weergeven. Hij heeft de kop van een haan (de zon), de rug van een zwaluw (de wassende maan), zijn vleugels zijn de wind, zijn staart stelt de bomen en bloemen voor en zijn poten de aarde. De vijf kleuren die hij heeft symboliseren de vijf deugden: “zijn kleur bekoort het oog, zijn kam drukt rechtvaardigheid uit, zijn tong spreekt met ernst, zijn stem is melodieus, zijn oren houden van muziek, zijn hart onderwerpt zich aan de regels, in zijn borst huizen de schatten van de letteren en zijn sporen straffen de misdadigers.”
De verschijning van een phoenix was een teken van groot geluk en betekende vrede en een regering die voorspoed brengt of de verschijning van een grote wijze. Een phoenixpaar betekent de combinatie van Keizer en Wijze.
De phoenix of vermiljoenen vogel is echter in de eerste plaats het symbool van het Zuiden en had dus aanvankelijk betrekking op de zuidelijke koninkrijken bv. Yüeh vóór, en het gebied van de Wu-dynastie ná het begin van onze jaartelling. In de 5e eeuw was China verdeeld in het Rijk van de Noordelijke Wei en het Rijk van de Zuidelijke Sung en dit zou kunnen verklaren waarom van de „Vier Dieren” Tijger, Schildpad, Draak en Phoenix, uiteindelijk slechts de draak en de phoenix in de Chinese staatssymboliek zijn gehandhaafd. Er is dus wel reden om aan te nemen dat de symboliek van de phoenix pas in de Sui- of de T’ang Dynastie (581-907) tot stand is gekomen op het moment dat China was verenigd en er een grote staatshervorming had plaatsgevonden.
 
 
Simurg #[3])
In een islamitische context is de phoenix een reusachtige wonderbaarlijke vogel met een roofvogelkop met twee hoorns en lange staartveren. Het woord simurg is perzisch en betekent “dertig vogels” (si-murg)
Van groot belang is de simurg in de Shahnama, het koningsboek dat omstreeks 1010 door Firdausi werd voltooid.#[4]) De vogel is daarin zowel de beschermer van de familie van Zal en zijn zoon Rustam, als de tegenstander van Prins Isfandiyar die als vijfde heldendaad de simurg moet doden. [...]
In de mystieke literatuur heeft de simurg een geheel andere betekenis nl als allegorie van God. In de Mantiq at-Tayr (de Vergadering der Vogels) van Attar uit de 1e helft van de 13e eeuw zoeken 30 vogels naar hun Koning, de Simurg, totdat zij tenslotte ontdekken dat zij die zelf zijn. Een van de vroegste handschriften waarin een afbeelding staat is het Manuscript uit Herat in Berlijn (1456/860 H) SB, Ms.or.oct.268). Hierop is niet alleen de vergadering van vogels te zien (zonder simurg) maar op Bl. 96b) ook zijn zelfverbranding, eveneens een goddelijke allegorie. In dit verband is de voorstelling van simurg in gesprek met Zal, dat is de verstoting van Zal door Sam en zijn redding door de simurg, als een metafoor voor de scheiding van de geest van God en zijn hereniging daarmee te zien.
De voorstelling dat de simurg als “primus inter pares’ de gevleugelde dieren regeert is ontleend aan de Chinese mythologie en is in de Islam overgenomen. Een voorbeeld daarvan is een 18e eeuwse randversiering van een 1654-55/1065 H gedateert albumblad voor Sjah Jahan (I.4594, fol.11) met een lofdicht op de profeet. Behalve de simurg zijn hier niet nader te benoemen vogels afgebeeld en kraanvogels en een paar pauwen#[5].
Afbeeldingen van simurgs resp. phoenixen zijn echter zeker niet alleen uit een verhalende context bekend. De vroegste voorbeelden komen uit de tijd van de Mongolen en Il-Khans en gaan, net zoals de draak op Chinese voorbeelden terug.
Een groot aantal meestal brokstukken van wandtegels gemaakt met verschillende technieken en in verschillende afmetingen en vormen zijn tevoorschijn gekomen tijdens opgravingen van het in 1270 begonnen Zomerpaleis van de Il-Khan Abaqa (1265-’82) op de Taht-i-Sulaiman in NW Iran. Ze laten enerzijds vermoeden dat het motief zeer geliefd was, ook in combinatie met een draak, maar anderzijds wordt het ook waarschijnlijk dat het hier om een heerserssymbool gaat.
Door de betekenis van de phoenix als keizerlijk symbool in de Chinese mythologie ligt het voor de hand ook voor op zichzelf staande afbeeldingen van de simurg in de islamitische kunst aan te nemen dat het om een heerserssymbool gaat. Dat kan zeker het geval zijn bij de wandversiering van het koninklijk zomerpaleis. Deze mening wordt verder gesteund door de afbeeldingen van simurgs op baldakijnen waaronder een heerser is gezeten, en waar de heerserssymboliek wel zeker is. Een voorbeeld is een miniatuur uit de voor Shah Tahmasp I (1524-1576) gecopieerde Shahnamah (Tabriz NW Iran, ca. 1525) die zich in New York bevindt. Afgebeeld is de bekende mythische figuur Zal die onder moeilijke omstandigheden overleg pleegt met zijn wijzen of magiërs.
Vanuit China verspreidde de symboliek van de phoenix zich ook over de vazalstaten en over andere staten binnen de Chinese culturele invloedssfeer
Decoratief maar tegelijkertrijd ook een heerserssymbool is de simurg op een timuridische tekening uit de eerste helft van de 15e eeuw die als voorbeeld voor een pijlkoker heeft gediend zoals die ook, en dan gedragen door Rustam, in een latere copie van de Shahnamah voorkomt. Hier gaat het dus om de afbeelding van het wapen van de vorst of zijn lijfwacht.
Simurgs werden ook afgebeeld op de toegangspoort tot het paleis van de diwan van Bukhara (17e eeuw) zij hebben een stralende zon met een menselijk gezicht tussen zich in. Dit symbool is nog het best te associeren met het Rijk van Timur dat van 1370 tot 1507 bestond. De zon is hierbij te vergelijken met de Seldsjoekse en Perzische zon die ook met een gezicht wordt afgebeeld. In verband met Timur en de Timuriden komen verder, zoals we zagen, ook simurgs voor. Het is onbekend of de emir van Bukhara of de Perzische shah zich als de wettige opvolger van Timur beschouwde. Evenmin is er mij iets bekend over de omstandigheden waaronder het mozaïek werd gemaakt.
Ca. 1480 bericht Conrad Grüneberg dat op het wapen van de Keizer van Java (het Rijk van Madjapahit) een phoenix staat. Dit wordt bevestigd door een zegel uit de 14e of 15e eeuw. In de19e eeuw staan er nog phoenixen op de pajong van de Sultan van Solo.
 
In Indië keert de phoenix of simurg terug in verband de Moghul-keizers (1526-1858), en in de 18e eeuw met de vorsten van de Mewar-dynastie in Udaipur